Пайкараи

Абуабдуллоҳ Рӯдакӣ

Қасоиду ғазалиёт ва қитъаот

--1—

Гар ман ин дӯстии ту бибарам то лаби гӯр,

Бизанам наъра, валекин зи ту бинам ҳунаро.

Асари мир нахоҳам, ки бимонад ба ҷаҳон,

Мир хоҳам, ки бимонад ба ҷаҳон-дар асаро.

Ҳар киро рафт, ҳамебояд рафта шумарӣ,

Ҳар киро мурд, ҳамебояд мурда шумаро!

--2—

Пӯпак дидам ба ҳаволӣ(и) Сарахс,

Бонгак барбурда ба абр-андаро.

Чодараке дидам рангин бар ӯ,

Ранг басе гуна бар он чодаро!

--3—

Ҷаҳоно, чунинӣ ту бо баччагон,

Ки гаҳ модарӣ, гоҳ модандаро!

На подир бояд туро, на сутун,

На девори хишту на з-оҳан даро!

--4—

Зиҳӣ, фузуда ҷамоли ту зебу ороро,

Шикаста сунбули зулфи ту мушки сороро.

Қасам бар он дили оҳан хӯрам, ки аз сахтӣ

Ҳазор тарҳ ниҳодаст санги хороро,

Ки аз ту ҳеҷ мурувват тамаъ намедорам,

Ки кас надида зи сангиндилон мадороро.

Ҳазор бор худоро шафеъ меорам,

Вале чӣ суд, чу ту нашнавӣ “Худоро”-ро?!

Чу Рӯдакӣ ба ғуломӣ қабул агар бикунӣ,

Ба бандагӣ написандад ҳазор Дороро.

--5—

Ба ҳақ нолам зи ҳиҷри дӯст зоро,

Саҳаргоҳон чу бар гулбун ҳазоро.

Қазо гар доди ман настонад аз ту,

Зи сӯзи дил бисӯзонам қазоро.

Чу ориз барфурӯзӣ, мебисӯзад,

Чу ман парвона бар гирдат ҳазоро.

Нагунҷам дар лаҳад, гар з-он ки лахте,

Нишинӣ бар мазорам сӯгворо.

Ҷаҳон ин асту чунин аст, то буд,

Ва ҳамчунин бувад, инанд боро!

Ба як гардиш ба шоҳаншоҳӣ орад,

Диҳад дайҳиму тоҷу гӯшворо.

Ту-шон зери замин фарсуда кардӣ,

Замин дода мар эшонро зағоро.

Аз он ҷонбӯз лахте хуни раз деҳ,

Сипарда зери пой-андар сипоро!

--6—

Гирифт хоҳам зулфайни анбарини туро,

Ба бӯса нақш кунам барги ёсамини туро.

Ҳар он замин, ки ту як раҳ бар ӯ қадам биниҳӣ,

Ҳазор саҷда барам хоки он замини туро.

Ҳазор бӯса диҳам бар сиҳои номаи ту,

Агар бибинам бар мӯҳри ӯ нигини туро.

Ба теғи ҳиндӣ, гӯ, дасти ман ҷудо бикунанд,

Агар нагирам рӯзе ман остини туро.

Агарчи хомӯш мардум, ки шеър бояд гуфт,

Забони ман бар вай гардад офарини туро.

--7—

Кас фиристод ба сир-андар айёр маро,

Ки макун ёд ба шеър-андар бисёр маро.

В-ин фижаҳпир зи баҳри ту маро хор гирифт,

Бираҳонод аз ӯ эзади ҷаббор маро.

--8—

Ба номи неки ту, хоҷа, фирефта нашавам,

Ки номи неки ту дом асту зарқ мар нонро.

Касе, ки дом кунад номи нек аз пайи нон,

Яқин бидон ту, ки дом аст нон-ш мар ҷонро!

--9—

Дило, то кай ҳамеҷӯйӣ манеро,

Чӣ дорӣ дӯст ҳарза душманеро?!

Чаро ҷӯйӣ вафо аз бевафое.

Чӣ кӯбӣ беҳуда сард оҳанеро?!

Аё савсан, баногӯше, ки дорӣ,

Ба рашки хештан ҳар савсанеро!

Яке з-ин барзане нороҳ баршав,

Ки бар оташ нишонӣ барзанеро.

Дили ман арзане, ишқи ту кӯҳе.

Чӣ сойӣ зери кӯҳе арзанеро?!

Бибахшо, эй писар, бар ман бибахшо,

Макуш дар ишқ хира чун манеро!

Биё, инак нигоҳ кун Рӯдакиро,

Агар беҷон равон хоҳӣ танеро.

--10—

Бо ошиқон нишину ҳаме ошиқӣ гузин,

Бо ҳар кӣ нест ошиқ, кам кун қариниё.

Бошад гаҳи висол бубинанд рӯи дӯст,

Ту низ дар миёнаи эшон бибиниё,

То андар он миёна, ки бинанд рӯи ӯ,

Ту низ дар миёнаи эшон нишиниё!

--11—

Омад баҳори хуррам бо рангу бӯи тиб,

Бо сад ҳазор нузҳату ороиши аҷиб.

Шояд, ки марди пир бад-ин гаҳ шавад ҷавон,

Гетӣ бадил ёфт шабоб аз пайи машиб.

Чархи бузургвор яке лашкаре бикард,

Лашкар-ш – абри тираву боди сабо – нақиб.

Наффот – барқи равшану тундар-ш – таблзан,

Дидам ҳазор хайлу надидам чунин маҳиб.

Он абр бин, ки гиряд чун марди сӯгвор

В-он раъд бин, ки нолад чун ошиқи каиб.

Хуршедро зи абр дамад рӯй гоҳ-гоҳ,

Чунон ҳисорие, ки гузар дорад аз рақиб.

Якчанд рӯзгор ҷаҳон дардманд буд,

Беҳ шуд, ки ёфт бӯйи саман бодро табиб.

Борони мушкбӯй биборид нав ба нав

В-аз барг баркашид яке ҳуллаи қасиб .

Кунҷе, ки барф пеш ҳамедошт, гул гирифт,

Ҳар ҷӯяке, ки хушк ҳамебуд, шуд ратиб.

Тундар миёни дашт ҳаме бод бардамад,

Барқ аз миёни абр ҳамебаркашад қазиб.

Лола миёни кишт бихандад ҳаме зи дур,

Чун панҷаи арӯси ба ҳинно шуда хазиб.

Булбул ҳаме бихонд дар шохсори бед,

Сор аз дарахти сарв мар ӯро шуда муҷиб.

Сулсул ба сарвбун-бар бо нағмаи куҳан,

Булбул ба шохи гул-бар бо лаҳнаки ғариб.

Акнун хӯред бодаву акнун зиед шод,

К-акнун барад насиб ҳабиб аз бари ҳабиб.

Соқӣ, гузин бодаву май хӯр ба бонги зер,

К-аз кишт сор ноладу аз боғ андалиб.

Ҳарчанд навбаҳор ҷаҳон аст ба чашм хуб,

Дидори хоҷа хубтар аз он меҳтари ҳасиб.

Шеби ту бо фарозу фарози ту бо нишеб,

Фарзанди одамӣ ба ту андар ба шебу теб.

Дидӣ ту рижу ком бад-ӯ андарун басе,

Бо ридакони мутриб будӣ ба фарру зеб.

--12—

Гули садбаргу мушку анбару себ,

Ёсамини сапеду мӯрди базеб.

Ин ҳама яксара тамом шудаст,

Назди ту, эй бути мулукфиреб!

Шаби ошиқ-т лайлатулқадр аст,

Чун ту берун кунӣ рух аз ҷилбеб.

Ба ҳиҷоб-андарун шавад хуршед,

Гар ту бардорӣ аз ду лола ҳиҷеб.

В-он занахдон ба себ монад рост,

Агар аз мушк хол дорад себ!

--13—

Бо хирадуманд бевафо бувад ин бахт,

Хештани хешро бикӯш ту як лахт.

Худ хӯру худ деҳ, куҷо набуд пушаймон

Ҳар ки бидоду бихӯрд аз он чи, биалфахт.

--14—

Рӯдакӣ чанг баргирифту навохт,

Бода андоз, к-ӯ суруд андохт!

З-он ақиқин мае, ки ҳар кӣ бидид,

Аз ақиқи гудохта нашнохт.

Ҳарду як гавҳаранд, лек ба табъ,

Ин бияфсурду он дигар бигдохт.

Нобисуда ду даст рангин кард,

Ночашида ба торак-андар тохт.

--15—

Ба саройи сипанҷ меҳмонро

Дил ниҳодан ҳамешагӣ на равост.

Зери хок-андарун-т бояд хуфт,

Гарчӣ акнун-т хоб бар дебост.

Бо касон буданат чӣ суд кунад,

Ки ба гӯр-андарун шудан танҳост!

Ёри ту зери хок мӯру магас,

Чашм бикшо, бибин, кунун пайдост!

Он ки зулфайну гесуят пирост,

Гарчӣ динор ё дирам-ш баҳост.

Чун туро дид зард гуна шуда,

Сард гардад дилаш, на нобиност.

--16—

Имрӯз, ба ҳар ҳоле, Бағдод Бухорост,

Куҷо мири Хуросон аст, пирӯзӣ он ҷост.

Соқӣ, ту бидеҳ бодаву мутриб, ту бизан руд,

То май хӯрам имрӯз, ки вақти тараби мост,

Май ҳасту дирам ҳасту бути лоларухон ҳаст,

Ғам нест в-агар ҳаст, насиби дили аъдост.

--17—

Замона панде озодвор дод маро,

Замонаро чун наку бингарӣ, ҳама панд аст.

Ба рӯзи неки касон, гуфт, ғам махӯр зинҳор,

Басо касо, ки ба рӯзи ту орзуманд аст.

Замона гуфт маро: «Хашми хеш дор нигоҳ,

Киро забон на ба банд аст, пой дар банд аст!».

--18—

Ин ҷаҳон поку хобкирдор аст,

Он шиносад, ки дил-ш бедор аст.

Некии ӯ ба ҷойгоҳи бадист,

Шодии ӯ ба ҷойи тимор аст.

Чӣ нишинӣ бад-ин ҷаҳон ҳамвор,

Ки ҳама кори ӯ на ҳамвор аст?!

Куниши ӯ на хубу чеҳраш хуб,

Зишткирдору хубдидор аст.

--19—

Ба хирасар шумурад серхӯрда гурснаро,

Чунон ки дарди касон бар дигар касе хор аст.

Чу пӯсти рӯбаҳ бинӣ ба хони вотгарон,

Бидон, ки тӯҳмати ӯ дунбаи ба саркор (?) аст.

--20—

Он саҳни чаман, ки аз дами дай,

Гуфтӣ дами гург ё паланг аст.

Акнун зи баҳори монавитабъ,

Пурнақшу нигор ҳамчу Жанг аст.

Бар киштии умр такя кам кун,

К-ин Нил нишемани наҳанг аст.

--21—

Мурғ дидӣ, ки бачча з-ӯ бибаранд,

Чов-чов- андар асту ҷӯён аст?!

Боз чун баргирифт парда зи рӯй,

Карвадандону пуштчавгон аст.

--22—

Охири ҳар кас аз ду берун нест,

Ё барозурданист ё заданист,

На ба охир ҳама бифарсояд,

Ҳар кӣ анҷомрост, фарсуданист!

--23—

Чун теғ ба даст орӣ, мардум натавон кушт,

Наздики худованд бадӣ нест фаромушт.

Ин теғ на аз баҳри ситамкорӣ карданд,

Ангур на аз баҳри набиз аст ба чархушт.

Исо ба раҳе дид яке кушта фитода,

Ҳайрон шуду бигрифт ба дандон сари ангушт.

Гуфто, ки: «Киро куштӣ, то кушта шудӣ зор?

То боз, ки ӯро бикушад он, ки туро кушт?»

Ангушт макун ранҷа ба даркӯфтани кас,

То кас накунад ранҷа ба даркӯфтанат мушт.

--24—

Меҳр мафган бар ин саройи сипанҷ,

К-ин ҷаҳон пок бозию найранҷ.

Неки ӯро фасона ворӣ шав,

Бади ӯро камар-т сахт битанҷ!

--25—

Пешам омад бомдод он дилбар аз роҳи кадӯх(?),

Бо ду рух аз шарм лаълу бо ду чашм аз сеҳр шӯх.

Остин бигрифтамаш, гуфтам, ки меҳмони ман ой,

Дод пӯшида ҷавобам: «Мӯрду анҷиру кулӯх!»

--26—

Эй рӯйи ту чу рӯз далели муваҳҳидон

В-эй мӯи ту чунон чу шаби мулҳид аз лаҳад!

Эй ман муқаддам аз ҳама ушшоқ, чун туӣ,

Мар ҳуснро муқаддам чун аз каломи қад.

Маккӣ ба Каъба фахр кунад, мисриён ба Нил,

Тарсо ба усқуфу алавӣ б-ифтихори ҷад,

Фахри раҳӣ бад-он ду сияҳчашмакони туст,

К-омад падид зери ниқоб аз бари ду хад.

--27—

Шод зӣ бо сиёҳчашмон, шод,

Ки ҷаҳон нест ҷуз фасонаву бод!

З-омада шодмон бибояд буд,

В-аз гузашта накард бояд ёд.

Ману он ҷаъдмӯи ғолиябӯй,

Ману он моҳрӯйи ҳурнажод.

Некбахт он касе, ки доду бихӯрд,

Шӯрбахт он, ки ӯ нахӯрду надод.

Боду абр аст ин ҷаҳони фусӯс,

Бода пеш ор, ҳар чӣ бодо, бод!

Шод будааст аз ин ҷаҳон ҳаргиз,

Ҳеҷ кас, то аз ӯ ту бошӣ шод?!

Дод дидаст аз ӯ ба ҳеҷ сабаб

Ҳеҷ фарзона, то ту бинӣ дод?!

--28—

Ҷаҳон ба коми худованд боду дер зиёд,

Бар-ӯ ба ҳеҷ ҳаводис замона даст мадод!

Дурусту рост кунод ин масал худой варо:

«Агар бибаст яке дар, ҳазор дар бикшод.»

Худойи арш ҷаҳонро чунин ниҳод ниҳод,

Ки гоҳ мардум шодону гаҳ бувад ношод.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Худой чашми бад аз мулки ту бигардонод!

--29—

Чаҳор чиз мар озодаро зи ғам бихарад:

Тани дурусту хӯи неку номи неку хирад.

Ҳар он ки эзад - ш ин ҳар чаҳор рӯзӣ кард,

Сазад, ки шод зияд ҷовидону ғам нахурад.

--30—

Аз дӯст ба ҳар чиз чиро бояд - т озард,

К-ин айш чунин бошад — гаҳ шодию гаҳ дард.

Гар хор кунад меҳтар, хорӣ накунад айб,

Чун боз навозад, шавад он доғи ҷафо сард.

Сад нек ба як бад натавон кард фаромӯш,

Гар хор барандешӣ, хурмо натавон х(в)ард.

Ӯ хашм ҳамегирад, ту узр ҳамехоҳ,

Ҳар рӯз ба нав ёри дигар менатавон кард.

--31—

Ҳотами Тойӣ туӣ андар сахо,

Рустами Дастон туӣ андар набард.

Не, ки Ҳотам нест бо ҷуди ту род,

Не, ки Рустам нест дар ҷанги ту мард.

--32—

Чун баччаи кабӯтар минқор сахт кард,

Ҳамвор кард парру биафканд мӯйи зард,

Кобукро нахоҳад шох орзу кунад

В- аз шох сӯи бом шавад боз гирдгард.

--33—

Мурд Муродӣ, на ҳамоно, ки мурд,

Марги чунон хоҷа на корест хурд.

Ҷони гиромӣ ба падар боздод,

Колбади тира ба модар супурд.

Они малак бо малакӣ рафт боз,

Зинда кунун шуд, ки ту гӯйӣ бимурд.

Коҳ набуд ӯ, ки ба боде парид,

Об набуд ӯ, ки ба сармо фисурд.

Шона набуд ӯ, ки ба мӯе шикаст,

Дона набуд ӯ, ки заминаш фишурд.

Ганҷи заре буд дар ин хокдон,

К-ӯ ду ҷаҳонро ба ҷаве мешумурд.

Қолиби хокӣ сӯйи хокӣ фиканд,

Ҷону хирад сӯйи самовот бурд.

Ҷони дувумро, ки надонанд халқ,

Мисқалае карду ба ҷонон супурд.

Соф буд, омехта бо дурди май,

Бар сари хум рафту ҷудо шуд зи дурд.

Дар сафар афтанд ба ҳам, эй азиз,

Марвазию розию румию курд,

Хонаи худ бозравад ҳар яке,

Атлас кай бошад ҳамтои бурд?!

Хомӯш кун чун нуқат, эро малак,

Номи ту аз дафтари гуфтан сутурд.

--34—

Зулфи туро ҷим кӣ кард, он ки ӯ

Холи туро нуқтаи он ҷим кард.

В-он даҳани танги ту, гӯйӣ касе,

Донагаке нор ба ду ним кард!

--35—

Фариштаро зи ҳаловат даҳон пуроб шавад,

Чу аз ҳаловати май дилбарам лабон лесад.

Равон зи дидаи афлокиён шавад Ҷайҳун,

Нисоли тират агар қабзаи камон лесад.

Бахокхуфтаи тири ту аз ҳаловати захм

Забон баровараду захмро даҳон лесад.

--36—

Малико, ҷашни Меҳргон омад!

Ҷашни шоҳону хусравон омад!

Хаз ба ҷойи мулаҳҳаму хиргоҳ,

Бадали боғу бӯстон омад.

Мӯрд ба ҷойи савсан омад боз,

Май бар ҷойи арғавон омад.

Ту ҷавонмарду давлати ту ҷавон,

Май ба бахти ту навҷавон омад.

--37—

Гул дигар раҳ ба гулситон омад,

Вораи боғу бӯстон омад.

Вори озар гузашту шӯълаи он

Шӯълаи лоларо замон омад.

--38—

Дер зиёд он бузургвор худованд,

Ҷони гиромӣ ба ҷон-ш- андар пайванд!

Доим бар ҷони ӯ биларзам, зеро-к

Модари озодагон кам орад фарзанд.

Аз маликон кас чун ӯ набуд ҷавоне,

Роду сухандону шермарду хирадманд.

Кас нашиносад ҳаме, ки кӯшиши ӯ чун,

Халқ надонад ҳаме, ки бахшиши ӯ чанд.

Дасту забон зар(р)у дурр пароканад ӯро,

Ном ба гетӣ на аз газоф пароканд.

Дар дили мо шохи меҳрубонӣ биншост,

Дил на ба бозӣ зи меҳри хоста барканд.

Ҳамчу муаммост фахру ҳиммати ӯ шарҳ,

Ҳамчу Абистост фазлу сирати ӯ Занд.

Гарчи бикӯшанд шоирони замона,

Мадҳи касеро касе нагӯяд монанд.

Сирати ӯ тухм гашту неъмати ӯ— об,

Хотири маддоҳи ӯ–замини барӯманд.

Сирати ӯ буд вайҳнома ба Кисро,

Чунки ба ойин-ш «Панднома» биёканд.

Сирати он шоҳ «Панднома»- и аслист,

З-он ки ҳаме рӯзгор гирад аз ӯ панд.

Ҳар кӣ сар аз панди шаҳриёр бипечид,

Пойи тарабро ба доми гурм дарафканд.

Кист ба гетӣ хамирмояи идбор?

Он ки ба иқболи ӯ набошад хурсанд.

Ҳар кӣ нахоҳад ҳаме кушоиши кораш,

Гӯ: «Бишаву дасти рӯзгор фурӯ банд!»

Эй малак, аз ҳоли дӯстон-ш ҳаменоз,

Эй фалак, аз ҳоли душманон-ш ҳамеханд!

Охири шеър он кунам, ки аввал гуфтам:

«Дер зиёд он бузургвор худованд!»

--39—

Ҷуз он ки мастии ишқ аст, ҳеҷ мастӣ нест.

Ҳамин бало-т бас аст, эй ба ҳар бало хурсанд!

Хаёли разми ту гар дар дили адӯ гузарад,

Зи бими теғи ту бандаш ҷудо шавад аз банд.

Зи адли туст ба ҳам бозу саъваро парвоз,

Зи ҳукми туст шабу рӯзро ба ҳам пайванд.

Ба хушдилӣ гузарон, баъд аз ин ки боди аҷал

Дарахти умри бадандешро зи по афканд.

Ҳамеша то ки бувад аз замона ному нишон,

Мудом, то ки бувад гардиши сипеҳри баланд,

Ба базми айшу тараб бод некхоҳи ту шод,

Ҳасуди ҷоҳи ту бодо зи ғусса зору нажанд.

--40—

Низ або некувон ҷанг намояд-т фанд,

Лашкари фарьёд не, хоста не, судманд.

Қанд ҷудо кун аз ӯй, дур шав аз заҳри данд,

Ҳар чӣ ба охир беҳ аст ҷони туро, он писанд!

--41—

Сарсари ҳиҷри ту, эй сарви баланд,

Решаи умри ман аз бех биканд!

Пас, чаро бастаи ӯям ҳама умр,

Агар он зулфи дуто нест каманд?!

Ба яке ҷон натавон кард суол,

К-аз лаби лаъли ту як бӯс ба чанд?

Бифканад оташ андар дили ҳусн,

Он чи ҳиҷрони ту аз сина фиканд.